Kalkulator frakcyjnej ekskrecji sodu (FENa)

Zaktualizowano: 12 października 2026

Oblicz frakcyjną ekskrecję sodu (FENa) na podstawie stężeń sodu i kreatyniny w moczu i w surowicy oraz sprawdź, czy wynik wskazuje na pozanerkową (prerenalną) czy wewnątrznerkową przyczynę ostrego uszkodzenia nerek.

Ocena przyczyny przednerkowej i wewnątrznerkowej uszkodzenia nerek na podstawie wyników moczu i krwi

Wzór na FENa

Wzór

\[ \text{FENa (\%)} = \frac{U_{\text{Na}} \times S_{\text{Cr}}}{S_{\text{Na}} \times U_{\text{Cr}}} \times 100 \]

Gdzie:

\(U_{\text{Na}}\) — stężenie sodu w moczu (mmol/l, ta sama wartość liczbowa w mEq/l)
\(S_{\text{Na}}\) — stężenie sodu w surowicy (mmol/l)
\(U_{\text{Cr}}\) — stężenie kreatyniny w moczu (mg/dl lub µmol/l)
\(S_{\text{Cr}}\) — stężenie kreatyniny w surowicy (mg/dl lub µmol/l)

Wzór porównuje ilość sodu oczyszczanego przez nerki z ilością oczyszczanej kreatyniny, wyrażoną jako odsetek przefiltrowanego ładunku sodu. Ponieważ stężenia w moczu i w surowicy każdego z rozpuszczonych substanców występują w postaci stosunków, wszelkie spójne jednostki stężeń redukują się w wyliczeniu.

FENa – przykład obliczenia

Przykład: pacjent z ostrym uszkodzeniem nerek ma stężenie sodu w moczu 40 mmol/l, sodu w surowicy 138 mmol/l, kreatyniny w moczu 60 mg/dl i kreatyniny w surowicy 2 mg/dl.

\[ \text{FENa} = \frac{40 \times 2}{138 \times 60} \times 100 = \frac{80}{8280} \times 100 \approx 0,97\% \]

Wynik: FENa ≈ 0,97%, czyli poniżej 1%, co sugeruje pozanerkową (hemodynamiczną) przyczynę ostrego uszkodzenia nerek, np. hipowolemię lub niewydolność serca.

Jak korzystać z kalkulatora FENa

Wpisz wartość sodu w moczu z jednorazowej (przypadkowej) próbki moczu w mmol/l (liczba jest identyczna w mEq/l).
Wpisz wartość sodu w surowicy z krwi pobranej mniej więcej w tym samym czasie, w mmol/l.
Wpisz wartość kreatyniny w moczu i wybierz jej jednostkę — mg/dl lub µmol/l — korzystając z listy rozwijanej jednostek obok pola.
Wpisz wartość kreatyniny w surowicy z tego samego punktu czasowego i w ten sam sposób wybierz jej jednostkę.
Odczytaj frakcyjną ekskrecję sodu w procentach wraz z interpretacją (przyczyna pozanerkowa, wynik niejednoznaczny lub wewnątrznerkowe uszkodzenie) i krótkim wyjaśnieniem znaczenia wyniku.

Jeśli wpiszesz kreatyninę w µmol/l, kalkulator automatycznie przeliczy ją na mg/dl (1 mg/dl = 88,4 µmol/l), więc obie jednostki dają ten sam wynik FENa.

Czym jest frakcyjna egzzerkcja sodu?

FENa to odsetek sodu przefiltrowanego przez nerki, który ostatecznie trafia do moczu. U zdrowej osoby na normalnej diecie nerki wchłaniają zwrotnie ponad 99% przefiltrowanego sodu, dlatego FENa zazwyczaj jest wyraźnie niższa niż 1%. Klasyczne zastosowanie kliniczne FENa pomaga rozróżnić dwóch głównych kategorii ostrego uszkodzenia nerek (AKI): pozanerkowej i wewnątrznerkowej.

W stanie pozanerkowym — hipowolemia, krwotok, niewydolność serca, marskość wątroby — sama nerka jest nieuszkodzona. Rejestruje zmniejszone ukrwienie i uruchamia maksymalną odpowiedź zatrzymującą sód, co sprowadza FENa poniżej 1%. Przy uszkodzeniu wewnątrznerkowym, najczęściej w postaci ostrej martwicy cewek (ATN) wskutek niedokrwienia, sepsy lub nefrotoksycznych leków, komórki cewkowe są uszkodzone i nie potrafią już skutecznie wchłaniać sodu zwrotnie, więc FENa rośnie powyżej 2%. Wartości między 1% a 2% uznaje się za niejednoznaczne i trzeba je oceniać w kontekście szerszego obrazu klinicznego.

Niska FENa sugeruje, że czynność nerek może szybko się poprawić po skorygowaniu podstawowego problemu hemodynamicznego, na przykład po podaniu płynów dożylnych. Wysoka FENa wskazuje na uszkodzenie wewnątrznerkowe, gdzie leczenie jest podtrzymujące — odstawienie szkodliwego leku, leczenie sepsy, utrzymywanie równowagi wodno-elektrolitowej — a nie na agresywne nawadnianie. FENa to wskazówka przy łóżku chorego, nie rozpoznanie; zawsze trzeba ją rozpatrywać łącznie z wywiadem, diurezą, badaniem ogólnym moczu i odpowiedzią na leczenie.

Założenia, ograniczenia i praktyczne wskazówki

Diuretyki uniemożliwiają wiarygodną interpretację FENa. Diuretyki pętlowe i tiazydowe wymuszają wydalanie sodu z moczem i mogą podnieść FENa powyżej 2%, nawet gdy rzeczywisty stan jest pozanerkowy. Jeśli pacjent niedawno otrzymał diuretyki, lepszym wskaźnikiem jest frakcyjna ekskrecja mocznika (FEUrea) — wartość poniżej 35% sugeruje przyczynę pozanerkową.
Przewlekła choroba nerek zniekształca wynik. W PChN wyjściowa FENa jest już podwyższona, więc „wysoka” wartość niekoniecznie oznacza ostrą martwicę cewek. Porównaj wynik z wyjściową czynnością nerek pacjenta — do jej oszacowania pomoże nasz kalkulator eGFR (CKD-EPI 2021).
Niektóre stany dają myląco niskie wartości. Nefropatia polekowa po kontraście, rabdomioliza i kłębuszkowe zapalenie nerek mogą dawać niską FENa mimo rzeczywistego uszkodzenia wewnątrznerkowego.
Ważny jest moment i stabilność. FENa jest najbardziej wiarygodna przy skąpomoczu przy stabilnej (nie zmieniającej się gwałtownie) czynności nerek, na podstawie próbki moczu i krwi pobranych w tym samym punkcie czasowym.
Hiponatremia czy hipernatremia? Samo stężenie sodu w surowicy interpretuj razem z FENa; w hiperglikemii może być potrzebna wartość skorygowana — zobacz kalkulator skorygowanego sodu. Do szerszego obrazu metabolicznego przydatny jest także kalkulator osmolalności surowicy, a w chorobach wątroby o skali MELD-Na sód wchodzi w skład prognozy.

Progi poniżej 1% i powyżej 2% pochodzą z klasycznych badań Espinela (JAMA, 1976) oraz Millera i wsp. (Annals of Internal Medicine, 1978). Kalkulator służy wyłącznie celom informacyjnym i edukacyjnym i nie zastępuje oceny klinicznej ani rozpoznania lekarskiego.

Najczęściej zadawane pytania

Jak obliczyć FENa krok po kroku bez kalkulatora?

Pomnóż stężenie sodu w moczu przez kreatyninę w surowicy, pomnóż stężenie sodu w surowicy przez kreatyninę w moczu, a potem podziel pierwszy iloczyn przez drugi i przesuń przecinek o dwa miejsca, aby uzyskać procent. Na przykład przy sodzie w moczu 22 mmol/l, kreatyninie w surowicy 1,8 mg/dl, sodzie w surowicy 140 mmol/l i kreatyninie w moczu 90 mg/dl: \( (22 \times 1.8) \div (140 \times 90) = 39.6 \div 12600 \approx 0.0031\), czyli FENa ≈ 0,31%.

Jaka jest prawidłowa wartość FENa u zdrowej osoby?

U zdrowych osób spożywających normalne ilości soli FENa wynosi zwykle około 0,5–1%, ponieważ nerki wchłaniają zwrotnie ponad 99% przefiltrowanego sodu. Przy bardzo ubogiej w sód diecie lub przy niektórych zmianach hormonalnych może spadać jeszcze niżej. Pamiętaj, że te wartości referencyjne dotyczą stabilnej czynności nerek — próg 2% stosowany tutaj służy wyłącznie do klasyfikacji ostrego uszkodzenia nerek, a nie do codziennej oceny czynności nerek.

Czy mogę wpisać sód w mEq/l albo kreatyninę w µmol/l?

Tak. Wartości sodu w mEq/l są liczbowo identyczne z mmol/l, więc możesz je wpisać bezpośrednio. Przy kreatyninie wystarczy wybrać µmol/l z listy rozwijanej jednostek obok pola; narzędzie przeliczy ją za Ciebie, przyjmując 1 mg/dl = 88,4 µmol/l. Ważne jest, aby kreatynina w moczu i w surowicy była podana w tej samej jednostce — kalkulator zadba o to automatycznie, a wszelkie spójne jednostki redukują się w stosunku.

Czy do oznaczenia FENa potrzebna jest dobowa zbiórka moczu?

Nie, wystarczy pojedyncza (przypadkowa) próbka moczu, pod warunkiem, że krew zostanie pobrana mniej więcej w tym samym czasie. FENa to stosunek stężeń w moczu i w surowicy dla dwóch substancji, więc szybkość przepływu moczu redukuje się w wyliczeniu i nie jest potrzebna zbiórka na czas. Właśnie dlatego wskaźnik jest tak popularny przy łóżku chorego. Rozjazd czasowy między próbką moczu a krwi jest jednak częstym źródłem błędu, zwłaszcza gdy czynność nerek szybko się zmienia.

Czym różni się FENa od FEUrea i kiedy stosować FEUrea?

FEUrea odpowiada temu samemu pojęciu — jak duża część przefiltrowanego mocznika trafia do moczu — ale wchłanianie zwrotne mocznika jest znacznie mniej podatne na działanie diuretyków niż wchłanianie sodu. Jeśli pacjent przyjmował w ciągu poprzednich godzin diuretyki pętlowe lub tiazydowe, FENa staje się niewiarygodna, a FEUrea poniżej 35% wskazuje wtedy na przyczynę pozanerkową. FENa pozostaje standardowym wyborem, gdy nie podano diuretyków, a pacjent ma skąpomocz i stabilną czynność nerek.

Jakie są najczęstsze błędy dające zły wynik FENa?

Najpoważniejsze to: wpisanie kreatyniny w µmol/l przy jednostce ustawionej nadal na mg/dl (co zawyża wynik mniej więcej 88-krotnie); użycie próbek moczu i krwi pobranych z kilkugodzinnym rozjazdem podczas szybko zmieniającej się czynności nerek; zignorowanie niedawnego przyjęcia diuretyków; oraz stosowanie progów u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek, u których wyjściowa FENa jest już wyższa. Sprawdź dokładnie listy rozwijane jednostek i zawsze odczytuj liczbę w kontekście obrazu klinicznego, a nie w izolacji.

Czy niska FENa zawsze oznacza, że uszkodzenie nerek jest odwracalne?

Zwykle sugeruje przyczynę hemodynamiczną, która może ustąpić po podaniu płynów lub leczeniu choroby podstawowej, ale nie zawsze. Nefropatia po kontraście, rabdomioliza i niektóre postacie kłębuszkowego zapalenia nerek mogą dawać niską FENa mimo rzeczywistego uszkodzenia wewnątrznerkowego. Poza tym nieleczony stan pozanerkowy trwający wystarczająco długo może przejść w ostrą martwicę cewek. FENa to jedna z kilku wskazówek — trzeba uwzględnić także diurezę, badanie ogólne moczu, mikroskopię osadu moczu i odpowiedź na leczenie.