SOFA Skoru Hesaplama
SOFA skorunu PaO₂/FiO₂, trombosit, bilirübin, kan basıncı desteği, GKS, kreatinin ve idrar çıkışından hesaplayın. Laboratuvar değerlerinizi ve vazopressör kategorinizi girin; toplam skoru ve organ bazında dökümünü görün.
Sıralı Organ Yetmezliği Değerlendirmesi'nin (SOFA) Altı Organ Sistemini Puanlayın
SOFA Skoru Formülü
Değişkenler:
- \(R\) — solunum skoru; PaO₂/FiO₂ oranına (mmHg) göre belirlenir
- \(C\) — koagülasyon skoru; trombosit sayısına (×10³/µL) göre belirlenir
- \(L\) — karaciğer skoru; total bilirübine (mg/dL) göre belirlenir
- \(\text{KV}\) — kardiyovasküler skor; ortalama arter basıncına ve vazopressör dozlarına göre belirlenir
- \(\text{MSS}\) — merkezi sinir sistemi skoru; Glasgow Koma Skalasına göre belirlenir
- \(K\) — böbrek skoru; kreatinine (mg/dL) veya idrar çıkışına göre, hangisi kötüyse ona göre belirlenir
Her organ sistemi 0 (normal işlev) ile 4 (ağır yetmezlik) arasında puanlanır; bu nedenle toplam SOFA skoru 0 ile 24 puan arasında değişir. Toplam puan yükseldikçe organ disfonksiyonunun ağırlığı artar.
Puanlama eşikleri şöyledir:
- Solunum (PaO₂/FiO₂, mmHg): ≥400 = 0; <400 = 1; <300 = 2; solunum desteğiyle <200 = 3; solunum desteğiyle <100 = 4
- Koagülasyon (trombosit ×10³/µL): ≥150 = 0; <150 = 1; <100 = 2; <50 = 3; <20 = 4
- Karaciğer (bilirübin, mg/dL): <1,2 = 0; 1,2–1,9 = 1; 2,0–5,9 = 2; 6,0–11,9 = 3; ≥12,0 = 4
- Kardiyovasküler: vazopressör kullanılmadan ortalama arter basıncı (OAB) ≥70 mmHg = 0; OAB <70 mmHg = 1; dopamin ≤5 veya dobutamin (herhangi bir dozda) = 2; dopamin >5, epinefrin ≤0,1 veya norepinefrin ≤0,1 µg/kg/dk = 3; dopamin >15, epinefrin >0,1 veya norepinefrin >0,1 µg/kg/dk = 4
- MSS (Glasgow Koma Skalası): 15 = 0; 13–14 = 1; 10–12 = 2; 6–9 = 3; <6 = 4
- Böbrek (kreatinin, mg/dL, veya idrar çıkışı): <1,2 = 0; 1,2–1,9 = 1; 2,0–3,4 = 2; 3,5–4,9 veya idrar çıkışı <500 mL/gün = 3; ≥5,0 veya idrar çıkışı <200 mL/gün = 4
SOFA Skoru – Hesaplama Örneği
Örnek: noninvaziv solunum desteği alan ve FiO₂'si %40 olan bir yoğun bakım hastasının PaO₂ değeri 120 mmHg. Trombosit sayısı 95 ×10³/µL, total bilirübin 2,5 mg/dL, kreatinin 2,2 mg/dL, idrar çıkışı ≥500 mL/gün ve GKS 13. Hasta 0,08 µg/kg/dk dozunda norepinefrin alıyor.
\[ \text{PaO}_2/\text{FiO}_2 = 120 / 0.40 = 300 \implies R = 1 \]
\[ \text{PLT} = 95 \implies C = 2, \quad \text{Bili} = 2.5 \implies L = 2 \]
\[ \text{norepinefrin} \le 0.1 \implies \text{KV} = 3, \quad \text{GKS} = 13 \implies \text{MSS} = 1 \]
\[ \text{Krea} = 2.2 \implies K = 2 \]
\[ \text{SOFA} = 1 + 2 + 2 + 3 + 1 + 2 = 11 \]
Sonuç: SOFA skoru 24 puanın 11'i; bu aralıkta bildirilen hastane mortalitesi kabaca %40–50 civarındadır.
Hesaplayıcı nasıl kullanılır?
- Arteriyel PaO₂ değerini girin ve birim olarak mmHg veya kPa seçin; değer otomatik olarak dönüştürülür.
- Solunan oksijeni (FiO₂) yüzde olarak girin (oda havası = 21). 0 ile 1 arasındaki bir değer, örneğin 0,4, kesir olarak yorumlanır.
- Hasta herhangi bir biçimde solunum desteği alıyorsa Mekanik ventilasyon / solunum desteği kutucuğunu işaretleyin. Solunumda 3–4 puan almak için biçimsel olarak solunum desteği gerekir.
- Trombosit sayısını ×10³/µL cinsinden girin (örneğin 95.000/µL için 95).
- Total bilirübini girin ve mg/dL veya µmol/L seçin.
- Kan basıncı desteği / vazopressörler başlığı altında, ortalama arter basıncına ve µg/kg/dk cinsinden vazopressör dozlarına uyan seçeneği işaretleyin.
- Glasgow Koma Skalasını (3–15) girin. Puanlamada yardıma ihtiyacınız varsa Glasgow Koma Skalası hesaplayıcımıza bakabilirsiniz.
- Kreatinin değerini birimiyle birlikte girin ve idrar çıkışı kategorisini seçin. Böbrek skoru, iki ölçütten kötü olanına göre belirlenir.
Sonuç panelinde her organın alt skoru, toplam SOFA skoru ve fiilen kullanılan PaO₂/FiO₂ oranı ile dönüştürülmüş değerleri içeren bir yorum yer alır.
SOFA skoru nedir?
Sıralı Organ Yetmezliği Değerlendirmesi (SOFA) skoru, kritik hastalarda solunum, koagülasyon, karaciğer, kardiyovasküler sistem, merkezi sinir sistemi ve böbrekler olmak üzere altı sistemdeki organ disfonksiyonunun ağırlığını sayısal olarak ifade eder. Skor, 1996'da Vincent ve arkadaşları tarafından, yoğun bakım popülasyonlarındaki morbiditeyi yatak başında yapılan basit ölçümler ve rutin laboratuvar değerleriyle tekrarlanabilir biçimde tanımlamak amacıyla ortaya kondu.
Her organ 0–4 arasında puanlanır ve toplam 0–24 puan olur. 0 puan normal organ işlevi anlamına gelir; yükselen alt skorlar o organda giderek ağırlaşan yetmezliğe işaret eder. Toplam puan asıl bilgisini zaman içinde izlendiğinde verir: yükselen SOFA skoru organ disfonksiyonunun kötüleştiğini, düşen skor ise iyileşmeyi düşündürür. Yoğun bakım çalışmalarında hastane mortalitesi 0–6 puanda %10'un altındayken, 7–9 puanda yaklaşık %15–20'ye, 10–12 puanda %40–50'ye ve 12 puanın üzerinde %50'nin üzerine çıkar.
SOFA skoru, modern sepsis tanımının da merkezinde yer alır. Sepsis-3 ölçütlerine göre (2016) şüpheli bir enfeksiyonla birlikte SOFA puanının başlangıç değerine göre akut olarak 2 veya daha fazla puan artması sepsis varlığına işaret eder; septik şok ise yeterli sıvı resüsitasyonuna rağmen vazopressör gereksinimi ve 2 mmol/L üzeri laktat düzeyiyle tanımlanır. Yoğun bakım dışında hızlı yatak başı taraması için qSOFA skoru yalnızca SOFA bileşenlerinden üçünü kullanır; daha eski SIRS ölçütleri ise alternatif bir tarama tetikleyicisi olmaya devam eder.
Sınırlılıklar ve pratik ipuçları
- SOFA skoru yoğun bakım hastaları için geliştirilmiştir. Genel servis hastalarına uygulandığında riski olduğundan düşük gösterebilir; çünkü bu hastaların çoğu serviste hiç ölçülebilir organ disfonksiyonu geliştirmez.
- Skor mevcut organ işlevini tanımlar, bireyin prognostik değerlendirmesini değil. Skor aralıklarına bağlı mortalite rakamları gözlemsel çalışmalardan gelen popülasyon ortalamalarıdır; kişiye özel tahmin değildir.
- Sepsis tanısında hastanın başlangıç değerine göre değişim (ΔSOFA), tek bir mutlak değerden daha önemlidir. Başlangıç değeri bilinmiyorsa, toplum kaynaklı hastalarda başlangıç değerinin 0 olduğu varsayılır.
- Böbrek alt skoru kreatinin ve idrar çıkışı ölçütlerinden kötü olanı aldığından, kreatinin yalnızca hafif yükselmiş olsa bile düşük idrar çıkışı skoru yükseltebilir.
- Solunumda 3–4 puan almak biçimsel olarak solunum desteği (mekanik ventilasyon veya noninvaziv ventilasyon) gerektirir; hesaplayıcı, solunum desteği işaretlenmemişken PaO₂/FiO₂ oranı 200'nin altına düştüğünde bir not gösterir.
- kPa veya µmol/L cinsinden girilen değerler, standart çarpanlarla dahili olarak mmHg ve mg/dL'ye dönüştürülür (1 kPa = 7,50062 mmHg; bilirübin için µmol/L ÷ 17,104; kreatinin için µmol/L ÷ 88,4).
- İlgili araçlar: sirozda karaciğere özgü ağırlık için Child-Pugh skoruna, böbrek işlevinin değerlendirilmesi için eGFR hesaplayıcısına (CKD-EPI 2021) bakabilirsiniz.
- Bu hesaplayıcı yalnızca bilgi amaçlıdır; hekimin klinik değerlendirmesinin veya tıbbi tanının yerine geçmez.
Sıkça Sorulan Sorular
SOFA skorunu elle nasıl hesaplarım?
Altı organ sisteminin her birini PaO₂/FiO₂ oranı, trombosit sayısı, bilirübin, vazopressör desteği, Glasgow Koma Skalası ve kreatinin veya idrar çıkışına göre 0'dan 4'e kadar puanlayın; sonra altı alt skoru toplayın. Örneğin 250 mmHg'lik PaO₂/FiO₂ 2 puan, 40 ×10³/µL trombosit sayısı 3 puan değerindedir ve geri kalanlar da buna göre belirlenir. Toplam 0 ile 24 arasında değişir. Eşikleri öğrendikten sonra elle puanlama birkaç dakika sürer; hesaplayıcının asıl yararı, sınır değerlerde yapılan hataları önlemektir.
Normal veya iyi kabul edilen SOFA skoru nedir?
Toplam 0 puan, altı organ sisteminin de normal çalıştığı anlamına gelir; 6'ya kadar olan skorlar genellikle hafif disfonksiyon olarak kabul edilir ve eşlik eden hastane mortalitesi düşüktür (yoğun bakım çalışmalarında %10'un altında). 7–9 puan orta düzeyde disfonksiyonu, 10 ve üzeri puan ise ağır multiorgan tutulumu düşündürür. Bunların gözlemsel çalışmalardan elde edilen popülasyon ortalamaları olduğunu, kişiye özel tahmin olmadığını ve genellikle zaman içindeki eğilimin tek bir değerden daha önemli olduğunu unutmayın.
PaO₂'yi kPa'dan mmHg'ye, bilirübin veya kreatinini µmol/L'den mg/dL'ye nasıl çeviririm?
mmHg'ye geçmek için kPa değerini 7,50062 ile çarpın; örneğin 10 kPa'lik PaO₂ 75 mmHg eder. Bilirübin için µmol/L değerini 17,104'e bölün (34 µmol/L ≈ 2,0 mg/dL). Kreatinin için 88,4'e bölün (177 µmol/L ≈ 2,0 mg/dL). Hesaplayıcı, birim olarak kPa veya µmol/L seçtiğinizde bu dönüşümleri otomatik yapar; böylece laboratuvar raporunuzdaki değerleri doğrudan girebilirsiniz.
SOFA skorunu yoğun bakım dışındaki hastalarda kullanabilir miyim?
SOFA skoru yoğun bakım popülasyonları için geliştirilmiş ve doğrulanmıştır; bu nedenle genel servislerde riski olduğundan düşük gösterebilir, çünkü bu hastaların çoğu ağır hasta olsa da hiç ölçülebilir organ disfonksiyonu geliştirmez. Yoğun bakım dışında hızlı yatak başı taraması için qSOFA (solunum sayısı ≥22/dk, sistolik tansiyon ≤100 mmHg, bilinç değişikliği) daha basit bir alternatiftir; ancak Sepsis-3 artık onu tek başına bir araç olarak önermemektedir. Her skorun mutlaka klinik muhakemeyle desteklenmesi gerekir.
SOFA, qSOFA ve SIRS arasındaki fark nedir?
SOFA, organ disfonksiyonunu sayısallaştırmak ve Sepsis-3 kapsamında sepsisi tanımlamak (şüpheli enfeksiyonla birlikte ≥2 puanlık akut artış) için kullanılan, altı organı kapsayan tam değerlendirmedir. qSOFA ise laboratuvar gerektirmeyen ama duyarlılığı daha düşük olan hızlı bir üç değişkenli taramadır: solunum hızı, tansiyon ve bilinç durumu. SIRS ölçütleri (vücut ısısı, kalp hızı, solunum sayısı, beyaz küre) daha eski bir yöntemdir; daha duyarlı, ancak daha az özgüldür. Amaçları farklıdır: biri tarama, öteki resmi değerlendirmedir.
Böbrek skoru neden hem kreatinini hem de idrar çıkışını kullanır?
Orijinal SOFA tanımı böbrekleri hangi ölçüt kötüyse ona göre puanlar. Kreatinini orta düzeyde yükselmiş (örneğin 1,5 mg/dL, 1 puan) ama idrar çıkışı 200 mL/günün altında olan bir hasta 4 puan alır; çünkü oligüri, kreatininin tek başına düşündürdüğünden daha ağır bir böbrek yetmezliğine işaret eder. Hesaplayıcıda hastaya uyan idrar çıkışı kategorisini seçin; idrar çıkışı ölçülmemişse 'ölçülmedi' seçeneğini işaretleyin, skor yalnızca kreatinine dayanır.
SOFA puanlarken sık yapılan hatalar nelerdir?
Sık görülen hatalar şunlardır: PaO₂/FiO₂ oranı 200'nin altındayken solunum desteğini işaretlemeyi unutmak (3–4 puan için biçimsel olarak gerekir), FiO₂'yi yanlış girmek (0,4 mü, 40 mı), GKS için gözlemlenen en iyi skor yerine sedasyona göre ayarlanmış skoru kullanmak, böbrek skorunu yükseltmesi gereken düşük idrar çıkışını göz ardı etmek ve skoru, riski olduğundan düşük gösterebileceği servis hastalarına uygulamak. Ayrıca sepsis tanısında başlangıç değerine göre değişimin (ΔSOFA) önemli olduğunu, tek bir mutlak değerin değil — bilinmiyorsa başlangıç değerinin 0 varsayılması gerektiğini de unutmayın.